فراسوی عینیت مکانیکی: چالش‌های عینیت و راهکارهای نوین در پذیرش دانشجو

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشیار، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 استاد، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
در دهه‌های اخیر، نظام پذیرش دانشجو در ایران با نقدهای گسترده‌ای مواجه شده است. اتکای صرف به آزمون‌های استاندارد شامل آزمون سراسری و آزمون‌های نهایی، که با منطق «عینیت مکانیکی» توجیه می‌شوند، موجب شده است تا عدالت آموزشی بیش از حد به استانداردسازی و یکسان‌سازی گره بخورد. ما در این مقاله استدلال می‌کنیم که عینیت مکانیکی، هرچند با نیت حفظ بی‌طرفی و پایایی معرفت‌شناختی به کار گرفته می‌شود، به دلیل تبدیل نمره آزمون به شرط کافی پذیرش، به یک چالش جدی در رواسازی آزمون‌ها تبدیل شده است. به‌ویژه، نظریه کلاسیک آزمون که هم ریشه با عملیات‌گرایی است، قادر به تمایز میان آزمون‌های مناسب و نامناسب نیست چراکه پایایی به عنوان اصلی‌ترین مفهوم در این نظریه، مستقل از روایی آزمون است. در پاسخ به این محدودیت‌ها، ما در این مقاله سه برهان اصلی را مطرح کرده‌ایم. نخست، با تکیه بر دیدگاه «حقیقتِ طبیعت» نشان داده‌ایم که مدل‌های متغیر مکنون، همچون نظریه سؤال‌پاسخ، با اتکا بر کشف ذات پدیده‌ها می‌توانند چارچوبی کارآمدتر برای آزمون‌سازی فراهم کنند و از محدودیت‌های نظریه کلاسیک آزمون فراتر روند. دوم، با ارجاع به «قضاوت تمرین‌شده»، استدلال کرده‌ایم که تخصص انسانی و مهارت‌های تفسیری ارزیابان باید بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند پذیرش باشند؛ زیرا عوامل کیفی همچون انگیزه، زمینه اجتماعی و توانایی‌های بالقوه دانشجو را نمی‌توان صرفاً از طریق آزمون‌ها و رویه‌های استاندارد بازنمایی کرد. سوم، با پذیرش دیدگاه‌های نوین فلسفه علم، عینیت را به‌عنوان یک مفهوم وابسته به اهداف و موقعیت بازتعریف کرده‌ایم. این بدین معناست که عدالت در پذیرش دانشجو تنها با کمّی‌سازی معیارها محقق نمی‌شود، بلکه مستلزم تعریف روشن اهداف اجتماعی و دانشگاهی، و تلاش برای تحقق آنها است. در بخش انتهایی مقاله، یک چارچوب ترکیبی پیشنهاد شده است که آزمون‌های مبتنی بر نظریه متغیر مکنون را با فرآیندهای متخصص‌محور ادغام می‌کند. چنین مدلی، ضمن حفظ حداقلی از استانداردسازی، امکان ارزیابی کل‌نگر و عادلانه‌تر داوطلبان را فراهم می‌آورد. به این ترتیب، نظام پذیرش دانشجو در ایران می‌تواند از سلطه تک‌بعدی عینیت مکانیکی عبور کرده و به سوی الگویی چندبعدی، معتبرتر و سازگارتر با نیازهای علمی و اجتماعی جامعه ایرانی حرکت کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Moving Beyond Mechanical Objectivity: Addressing the Challenges and Exploring Novel Solutions in Iranian University Admissions

نویسندگان English

Mahdi Karvandi Renani 1
Keyvan Salehi 2
Ebrahim Khodaie 3
1 The Student of Ph.D. in Measurement and Assessment, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Faculty of Psychology and Education, University of Tehran, Tehran, Iran.
3 Professor, Faculty of Psychology and Education, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

In recent decades, the student admission system in Iran has faced extensive criticism. The system’s heavy reliance on standardized tests—including the national entrance examination and final school exams—has been justified through the logic of mechanical objectivity. Yet this approach has increasingly tied educational justice to over-standardization and rigid uniformity. In this article, we argue that while mechanical objectivity is intended to preserve ethical impartiality and epistemic reliability, its transformation of test scores into the sufficient condition for admission has produced serious challenges for test validity. In particular, classical test theory, rooted in operationalism, cannot adequately distinguish between appropriate and inappropriate tests, since its core concept—reliability—is treated independently from validity. To address these limitations, we develop three main arguments. First, drawing on the epistemic virtue of truth-to-nature, we demonstrate that latent variable models, such as item response theory, provide a more effective framework for test construction. By modeling the essential structures underlying observed performance, these models transcend the constraints of classical test theory. Second, inspired by the ideal of trained judgment, we argue that human expertise and interpretive skills must remain integral to admission processes, as qualitative factors such as motivation, socio-economic background, and students’ potential cannot be adequately captured by standardized procedures alone. Third, engaging with contemporary debates in the philosophy of science, we reconceptualize objectivity as context- and goal-dependent. On this account, justice in student admissions cannot be achieved solely by quantification; rather, it requires the explicit definition of social and academic aims and concerted efforts to realize them. Finally, we propose a hybrid framework that integrates latent variable-based assessments with expert-driven evaluative processes. Such a model preserves a baseline of standardization while enabling more holistic and equitable evaluation of applicants. By moving beyond the one-dimensional dominance of mechanical objectivity, the Iranian admission system could evolve toward a multidimensional, more valid, and socially responsive approach.

کلیدواژه‌ها English

Mechanical Objectivity
Value-Free Ideal
National Entrance Examination
Epistemic Virtues
Validity

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 07 مهر 1404

  • تاریخ دریافت 04 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 07 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404
  • تاریخ انتشار 07 مهر 1404